KunstCore — Kijken, verbinden, verdiepen KunstCore

Kunstenaarschap · Bewuste keuzes

Jouw kunst begint al vóór de eerste penseelstreek: de kracht van bewuste keuzes

Nog voordat de eerste verf het doek raakt, heb je al richting gegeven aan je werk. Materiaal, formaat en gereedschap bepalen mede welke mogelijkheden je onderzoekt. Door die keuzes te herkennen, kun je gerichter werken én ruimte maken voor verrassingen.

Door · Praktische beschouwing

In het kort

  • Nog voordat je begint met schilderen, tekenen of beeldhouwen, heb je keuzes gemaakt die je mogelijkheden beïnvloeden.
  • Kiezen betekent ook mogelijkheden laten liggen. Een passende beperking kan je helpen om richting te vinden en iets verder te onderzoeken.
  • Onderzoek je vaste gewoonten en verander af en toe één onderdeel. Zo ontdek je welke spelregels je werk ondersteunen en welke aan herziening toe zijn.

Veel kunstenaars verbinden het begin van hun werkproces met de eerste zichtbare handeling: een penseelstreek, een lijn of het vormen van een stuk klei. Maar daaraan gaan vaak allerlei beslissingen vooraf. Je kiest een ondergrond, legt gereedschap klaar en bepaalt misschien al een onderwerp.

Sommige keuzes maak je heel bewust. Andere ontstaan uit gewoonte of uit wat er beschikbaar is. Beide kunnen invloed hebben op het werk dat daarna ontstaat. Het loont daarom om af en toe terug te gaan naar dat vroege moment. Wat heb je eigenlijk al besloten voordat je begon?

Creativiteit begint eerder dan je denkt

Stel dat je een schilderij wilt maken. Je kiest schilderen en laat voor deze gelegenheid andere mogelijkheden liggen. Vervolgens pak je een doek, zet het op een ezel en legt enkele penselen klaar. Je besluit met acrylverf of olieverf te werken en kiest een eerste reeks kleuren.

Misschien ligt ook de verhouding van het beeld al vast. Een smal, hoog doek nodigt tot andere oplossingen uit dan een breed, liggend vlak. Een groot penseel maakt een andere beweging gemakkelijk dan een heel dun penseel.

Dat betekent niet dat het eindresultaat vooraf vaststaat. Tijdens het maken blijft er veel te ontdekken. Maar je uitgangspunt is inmiddels gevormd. De eerste penseelstreek komt terecht binnen een speelruimte die je deels zelf hebt ingericht.

Iedere keuze laat andere mogelijkheden liggen

Wanneer je olieverf kiest, kies je voor dat moment niet voor aquarel. Een klein vel papier biedt een andere verhouding tussen je handbeweging en het beeld dan een doek van twee meter. Wie in hout werkt, ontmoet andere eigenschappen en weerstanden dan iemand die klei gebruikt.

Dat klinkt misschien als verlies, maar je kunt niet alle mogelijkheden tegelijk onderzoeken. Door te kiezen ontstaat een werkbare richting. Je aandacht krijgt iets om zich op te richten.

Bovendien zijn keuzes niet altijd definitief. Je kunt later een materiaal toevoegen, een ondergrond veranderen of een studie in een andere techniek vertalen. Een eerste keuze opent dus een route, zonder dat iedere zijweg voorgoed verdwijnt.

Beperkingen kunnen ruimte geven

Volledige vrijheid lijkt aantrekkelijk. Toch kan het lastig zijn om te beginnen wanneer onderwerp, formaat, materiaal en werkwijze allemaal nog openliggen. Je blijft dan misschien zoeken naar het beste uitgangspunt.

Een gerichte beperking kan helpen. Als je alleen blauw en wit gebruikt, kun je je aandacht richten op toonverschillen en contrast. Werk je met houtskool, dan worden druk, veegsporen en het wit van het papier belangrijke middelen.

Een beperking is geen garantie voor goed werk. Ze kan te strak zijn of niet passen bij wat je wilt onderzoeken. De vraag is daarom niet hoeveel je jezelf moet ontzeggen, maar welke afspraak op dit moment een bruikbaar onderzoek mogelijk maakt.

Een denkbeeldig verhaal uit het atelier

Stel je Martijn voor, een schilder die al jaren grote doeken met acrylverf maakt. Zijn werken worden steeds groter, maar hij merkt dat hij vaak dezelfde composities gebruikt. In dit fictieve voorbeeld stelt een docent een eenvoudige proef voor: maak tien studies op papier van twintig bij twintig centimeter en gebruik maar drie kleuren.

Eerst ervaart Martijn vooral wat hij niet kan. Zijn vertrouwde gebaren passen niet op het papier en sommige kleurmengingen vallen weg. Daarna probeert hij vormen anders te plaatsen en kleurvlakken eenvoudiger te houden.

Een paar studies leveren weinig op. In andere ontdekt hij een verdeling die hij op zijn grote doeken nog niet had geprobeerd. Later neemt hij één van die ideeën mee naar een groter werk. De kleine studies waren geen vervanging van zijn werkwijze, maar een manier om die opnieuw te bekijken.

Kijk eens naar je vaste gewoonten

Iedere kunstenaar ontwikkelt routines. Dat is prettig: vertrouwd gereedschap en een bekende voorbereiding kunnen het gemakkelijker maken om aan het werk te gaan. Je hoeft niet iedere keer opnieuw uit te zoeken hoe alles werkt.

Toch kan een gewoonte ongemerkt een vaste grens worden. Misschien gebruik je steeds hetzelfde formaat omdat er toevallig een voorraad ligt. Of pak je altijd hetzelfde penseel, terwijl je onderwerp om een andere behandeling vraagt.

Stel jezelf bij zo'n gewoonte drie vragen: waarom doe ik dit, wat maakt deze keuze mogelijk en wat onderzoek ik daardoor minder? Het antwoord hoeft geen verandering op te leveren. Je kunt ook ontdekken dat je vertrouwde aanpak nog steeds goed bij je werk past.

Bewust kiezen hoeft niet alles te plannen

Bewust werken betekent niet dat je iedere handeling vooraf moet bedenken. Dat zou weinig ruimte laten voor materiaal dat onverwacht reageert, een mislukking die interessant wordt of een vorm die je op een nieuw idee brengt.

Je kunt een helder uitgangspunt kiezen en tijdens het maken open blijven. Bijvoorbeeld: vandaag onderzoek ik hoe ver ik met drie kleuren kom, maar de compositie ligt nog niet vast. Of: het formaat blijft gelijk, terwijl ik verschillende manieren van verf aanbrengen probeer.

Zo geef je jezelf houvast zonder de uitkomst dicht te zetten. Ook achteraf terugkijken hoort daarbij. Soms begrijp je pas na een werksessie welke keuze bepalend was.

Verander één onderdeel tegelijk

Wil je je aanpak onderzoeken, verander dan eens één voorwaarde. Werk kleiner, gebruik een ander gereedschap of maak een variant met minder kleuren. Wanneer je alles tegelijk verandert, wordt het moeilijker te zien wat een verschil veroorzaakt.

Leg de resultaten naast elkaar. Waar verandert het ritme? Welke versie geeft het onderwerp meer ruimte? Waar wordt het beeld juist vlakker of onduidelijker? Beschrijf eerst wat je ziet en oordeel daarna wat je wilt behouden.

Een nieuwe aanpak hoeft niet beter te zijn om iets op te leveren. Je kunt ontdekken waarom je eerdere keuze goed werkte. Ook dat is bruikbare kennis voor je volgende werk.

Iedere kunstenaar bouwt eigen spelregels

Terugkerende kleuren, onderwerpen, materialen en vormen kunnen samen een herkenbare werkwijze vormen. Je hoeft die samenhang niet telkens te doorbreken om je te blijven ontwikkelen. Verdieping kan juist ontstaan doordat je lang bij een vraag blijft.

Het helpt wel om te onderscheiden wat een bewuste voorkeur is en wat vooral een automatisme is geworden. Een persoonlijke spelregel mag blijven zolang die iets mogelijk maakt wat voor jou van belang is.

Je kunt ook tijdelijke regels gebruiken. Geef een afspraak bijvoorbeeld de duur van vijf studies. Daarna beoordeel je of je ermee doorgaat. Zo blijft een beperking een hulpmiddel dat je kunt aanpassen.

Keuzes zijn onderdeel van je kunstenaarschap

Een kunstwerk ontstaat door wat je toevoegt, maar ook door wat je weglaat, laat staan of opnieuw probeert. Die beslissingen hebben niet allemaal dezelfde betekenis. Sommige zijn praktisch, andere raken direct aan wat je wilt onderzoeken of overbrengen.

Je hoeft ze niet voortdurend te analyseren terwijl je werkt. Kies af en toe een moment om terug te kijken. Welke beslissing gaf richting? Waar verraste het materiaal je? Wat zou je bij een volgend werk anders willen beginnen?

Daarmee maak je ook het voorbereidende deel van je praktijk zichtbaar. Je kunst begint niet pas bij de eerste penseelstreek. Ze krijgt al richting wanneer je besluit waarmee je werkt, wat je wilt onderzoeken en welke mogelijkheden je voorlopig laat liggen.

Voor jou

Kies een recent eigen werk. Noteer vijf beslissingen die je nam voordat je eraan begon. Kies één daarvan en maak twee kleine studies: één met je vertrouwde aanpak en één met een alternatief. Vergelijk wat die ene verandering met het beeld doet.

Nadenker: Welke keuze voelt voor jou zo vanzelfsprekend dat je bijna vergeten bent dat je ook anders kunt beginnen?